Υπάρχουν στιγμές στην πολιτική ζωή κατά τις οποίες η ίδρυση ενός θεσμού δεν αποτελεί διοικητική πράξη, αλλά απάντηση σε μια κατάσταση που έχει καταστεί πολιτικά μη βιώσιμη. Η ίδρυση του Γραφείου Διεθνούς Συνεργασίας της Σερβικής Δημοκρατίας εντάσσεται ακριβώς σε αυτή την κατηγορία αποφάσεων.

Το Γραφείο δημιουργείται με αφετηρία ένα απλό γεγονός, το οποίο δεν έχει πλέον νόημα να αποκρύπτεται πίσω από διπλωματικές διατυπώσεις: η διεθνής θέση της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης εδώ και πολύ καιρό δεν αντικατοπτρίζει την ισορροπία των συμφερόντων των συνιστωσών της, ούτε η Σερβική Δημοκρατία μπορεί να αποδεχθεί τα συμφέροντά της στον κόσμο να εκπροσωπούνται χωρίς ουσιαστική επιρροή της ίδιας στο περιεχόμενο αυτής της εκπροσώπησης.

Οι σχέσεις στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη έχουν διαταραχθεί βαθιά. Αυτό δεν αποτελεί συνέπεια μίας και μόνο πολιτικής σύγκρουσης, μιας θητείας ή μιας απόφασης. Πρόκειται για ένα μακροχρόνιο διαρθρωτικό πρόβλημα, στο πλαίσιο του οποίου αυτό που θα έπρεπε να είναι κοινό έπαψε σταδιακά να είναι κοινό, ενώ οι θεσμοί που θα έπρεπε να εκφράζουν τη σύνθετη συνταγματική φύση της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης χρησιμοποιούνται ολοένα και συχνότερα ως εργαλείο μιας συγκεκριμένης πολιτικής αντίληψης για το κράτος. Η εξωτερική πολιτική αποτελεί ίσως το σαφέστερο παράδειγμα αυτού του προβλήματος.

Στις διεθνείς σχέσεις δεν υπάρχει ουδέτερη εκπροσώπηση. Εκείνος που καθορίζει το πρόβλημα, επιλέγει τους συνομιλητές, ορίζει τις προτεραιότητες, διατυπώνει τα μηνύματα και ερμηνεύει τα πολιτικά γεγονότα, διαθέτει πολιτική ισχύ. Γι’ αυτό και το ερώτημα ποιος μιλά εξ ονόματος της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης δεν ήταν ποτέ απλώς ένα τεχνικό ζήτημα διπλωματίας. Είναι ζήτημα πολιτικής υποκειμενικότητας.

Στη διεθνή πολιτική δεν χάνεις μόνο όταν μένεις χωρίς επιχειρήματα. Χάνεις τη στιγμή που αποδέχεσαι να ερμηνεύει κάποιος άλλος τα επιχειρήματά σου αντί για εσένα. Η Σερβική Δημοκρατία για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα εκπροσωπούνταν στον διεθνή χώρο σχεδόν αποκλειστικά μέσα από ένα αρνητικό πλαίσιο. Γινόταν λόγος γι’ αυτήν ως ένα πρόβλημα που πρέπει να επιλυθεί, ως ένα εμπόδιο που πρέπει να απομακρυνθεί, ως ένα πολιτικό φαινόμενο που πρέπει να πειθαρχήσει. Οι θέσεις της συχνά δεν ερμηνεύονταν από την οπτική των νόμιμων συμφερόντων της, αλλά μέσα από προκαθορισμένες πολιτικές κατηγορίες. Έτσι δημιουργήθηκε μια κατάσταση κατά την οποία άλλοι μιλούσαν για τη Σερβική Δημοκρατία, ενώ ο χώρος μέσα στον οποίο η ίδια η Σερβική Δημοκρατία μπορούσε να μιλήσει για τον εαυτό της παρέμενε δυσανάλογα περιορισμένος.

Αυτό δεν είναι ζήτημα επικοινωνίας. Είναι ζήτημα ισχύος.

Οι λαοί δεν εξαφανίζονται πρώτα από τον χάρτη. Εξαφανίζονται όταν αποδέχονται να τους εξηγήσουν άλλοι ποιοι είναι, τι επιτρέπεται να επιθυμούν και πού βρίσκονται τα όρια των συμφερόντων τους.

Το δικαίωμα μιας πολιτικής κοινότητας να εξηγεί η ίδια τα συμφέροντά της αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της πολιτικής υποκειμενικότητας. Όποιος δεν έχει τη δυνατότητα της δικής του ερμηνείας, καθίσταται αντικείμενο ερμηνείας από άλλους. Όποιος δεν έχει τη δυνατότητα να διατυπώνει τα δικά του συμφέροντα, αργά ή γρήγορα καθίσταται αντικείμενο των συμφερόντων άλλων.

Η Σερβική Δημοκρατία δεν μπορεί πλέον να αποδεχθεί αυτή τη θέση.

Το πρόβλημα είναι βαθύτερο, καθώς πίσω από πολλές θεσμικές διαμάχες στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη βρίσκεται ένα πολιτικό σχέδιο, το οποίο πρέπει να αποκαλείται με το πραγματικό του όνομα. Πρόκειται για μια ενωτική και συγκεντρωτική αντίληψη, σύμφωνα με την οποία η Βοσνία και Ερζεγοβίνη θα πρέπει σταδιακά να απομακρύνεται από τη δομή του Ντέιτον, ενώ η πραγματική πολιτική επιρροή της Σερβικής Δημοκρατίας θα μειώνεται συνεχώς.

Μια τέτοια πολιτική σπάνια εκδηλώνεται ανοιχτά. Εφαρμόζεται σταδιακά. Μια αρμοδιότητα σήμερα, μια νέα ερμηνεία αύριο, μια νέα θεσμική πρακτική μεθαύριο. Αυτό που σε μια δεδομένη στιγμή παρουσιάζεται ως εξαίρεση, στην επόμενη γίνεται προηγούμενο και στη συνέχεια κανόνας.

Η εξωτερική πολιτική είναι ιδιαίτερα σημαντική σε αυτή τη διαδικασία, επειδή η διεθνής εκπροσώπηση παράγει πολιτική πραγματικότητα και στο εσωτερικό της χώρας. Εάν μια πολιτική αντίληψη καταφέρει να μονοπωλήσει την εκπροσώπηση της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης έναντι του κόσμου, αποκτά έτσι τη δυνατότητα να παρουσιάζει τη δική της ερμηνεία του κράτους ως τη μοναδική νόμιμη ερμηνεία του. Γι’ αυτό ακριβώς η ισότητα δεν μπορεί να υπάρχει μόνο στα χαρτιά.

Εάν η Σερβική Δημοκρατία υφίσταται τις συνέπειες διεθνών αποφάσεων, οικονομικών διαδικασιών, της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, των περιφερειακών σχέσεων και των γεωπολιτικών αλλαγών, τότε πρέπει να διαθέτει πραγματική δυνατότητα να διατυπώνει τα συμφέροντά της προς τους φορείς που λαμβάνουν αποφάσεις για τα ζητήματα αυτά. Οτιδήποτε άλλο δημιουργεί διαρθρωτική ανισορροπία.

Ισότητα χωρίς φωνή δεν είναι ισότητα.

Η σύγχρονη πολιτική πρακτική δείχνει ότι η διεθνής παρουσία ομόσπονδων ή αποκεντρωμένων μονάδων δεν αποτελεί εξαίρεση, αλλά πρότυπο σοβαρά οργανωμένων συστημάτων. Στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, μία από τις πλέον σταθερές ευρωπαϊκές ομοσπονδίες, το Σύνταγμα, στο άρθρο 32, προβλέπει ότι τα ομόσπονδα κρατίδια, στον βαθμό που διαθέτουν νομοθετικές αρμοδιότητες, μπορούν να συνάπτουν συμφωνίες με ξένα κράτη με τη συγκατάθεση της ομοσπονδιακής κυβέρνησης. Τα γερμανικά Länder διαθέτουν δικές τους αντιπροσωπείες και προστατεύουν ενεργά τα οικονομικά, εκπαιδευτικά και πολιτιστικά τους συμφέροντα στον κόσμο.

Η εμπειρία του Βελγίου προχωρά ακόμη περισσότερο: οι περιφέρειες και οι κοινότητες, στους τομείς των αρμοδιοτήτων τους, έχουν αναπτύξει ισχυρή διεθνή παρουσία, συμπεριλαμβανομένων άμεσων εξωτερικών επαφών και ορισμένων αυτόνομων δράσεων έναντι άλλων κρατών.

Τα ελβετικά καντόνια, από την πλευρά τους, συμμετέχουν στη διαμόρφωση θέσεων όταν οι διεθνείς αποφάσεις επηρεάζουν άμεσα τις αρμοδιότητές τους, διότι μια σοβαρή ομοσπονδία γνωρίζει ότι η ευθύνη για τις συνέπειες δεν μπορεί να διαχωριστεί από το δικαίωμα συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων.

Ακόμη και στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, όπου οι πολιτείες δεν ασκούν εξωτερική πολιτική με την κλασική έννοια, αναπτύσσουν δυναμικά διεθνείς εμπορικές, επενδυτικές και εκπαιδευτικές αντιπροσωπείες, διότι εδώ και πολύ καιρό είναι γνωστό ότι η προστασία ενός συγκεκριμένου συμφέροντος δεν ταυτίζεται με τον ανταγωνισμό προς την κεντρική εξουσία.

Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι εάν μια πολιτική κοινότητα έχει το δικαίωμα να αναπτύσσει διεθνείς επαφές σε τομείς που αφορούν τα συνταγματικά και αναπτυξιακά της συμφέροντα, αλλά εάν είναι έτοιμη να ασκήσει αυτό το δικαίωμα με υπευθυνότητα, επαγγελματισμό και συνέπεια.

Γι’ αυτό η ίδρυση του Γραφείου Διεθνούς Συνεργασίας αποτελεί πρωτίστως απόφαση της Σερβικής Δημοκρατίας να τερματίσει την πρακτική αποδοχής του ρόλου του αντικειμένου.

Δεν ζητούμε το δικαίωμα να μιλάμε αντί για τους άλλους. Αναλαμβάνουμε την ευθύνη να μιλάμε εξ ονόματός μας. Αυτή είναι η ουσιώδης διαφορά.

Το Γραφείο δεν αποτελεί διοικητικό στολίδι, εθιμοτυπική προσθήκη ούτε θεσμό που ιδρύθηκε για τη δημιουργία νέων θέσεων. Πρέπει να αποτελέσει εργαλείο σοβαρής, επαγγελματικής και συνεχούς διεθνούς δράσης της Σερβικής Δημοκρατίας. Αποστολή του δεν είναι η δημιουργία παράλληλης διπλωματίας εκτός της υφιστάμενης συνταγματικής τάξης, αλλά η οικοδόμηση μιας συμπληρωματικής διπλωματίας, η οποία, εντός αυτού του πλαισίου, θα προστατεύει τα συμφέροντα της Σερβικής Δημοκρατίας εκεί όπου σήμερα δεν εκπροσωπούνται επαρκώς.

Αυτό δεν είναι κλιμάκωση. Είναι θεσμική απάντηση σε μια υφιστάμενη ανισορροπία. Το Γραφείο Διεθνούς Συνεργασίας δεν είναι πολυτέλεια. Είναι μια καθυστερημένη θεσμική αυτοάμυνα.

Γι’ αυτό οι προτεραιότητές μας πρέπει να είναι συγκεκριμένες.

Πρώτη είναι η υπεράσπιση της συνταγματικής θέσης της Σερβικής Δημοκρατίας και η συνεπής διεθνής παρουσίαση της δομής της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης που απορρέει από το Ντέιτον. Το Ντέιτον δεν αποτελεί ιστορική υποσημείωση ούτε προσωρινή ρύθμιση που ισχύει μόνο όσο εξυπηρετεί πολιτικά κάποιον. Αποτελεί θεμέλιο της σημερινής συνταγματικής τάξης της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης και το πλαίσιο εντός του οποίου είναι δυνατή η πολιτική της ζωή.

Δεύτερη προτεραιότητα είναι η ανάπτυξη άμεσων σχέσεων με κυβερνήσεις, κοινοβούλια, πολιτικά κόμματα, ακαδημαϊκά ιδρύματα, επιχειρηματικές ενώσεις, ερευνητικά κέντρα και άλλους σχετικούς διεθνείς φορείς. Η Σερβική Δημοκρατία πρέπει να είναι παρούσα εκεί όπου διαμορφώνονται οι θέσεις και όχι μόνο εκεί όπου ανακοινώνονται εκ των υστέρων οι αξιολογήσεις που έχουν ήδη διαμορφωθεί.

Τρίτη είναι η παρακολούθηση των πολιτικών διαδικασιών που μπορεί να έχουν άμεσες συνέπειες για τη Σερβική Δημοκρατία, από την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και τις πολιτικές ασφάλειας έως την ενέργεια, το εμπόριο, τη μετανάστευση και τις αλλαγές στη διεθνή οικονομική τάξη.

Μια μικρή πολιτική κοινότητα δεν μπορεί να καθορίσει τους κανόνες του παγκόσμιου συστήματος, μπορεί όμως να κατανοεί πού δημιουργούνται οι αλλαγές, να αξιολογεί έγκαιρα τις συνέπειές τους και να προστατεύει τα δικά της συμφέροντα. Ακριβώς σε αυτό διαφέρει η σοβαρή πολιτική από την πολιτική της αντίδρασης. Ωστόσο, η διεθνής δράση της Σερβικής Δημοκρατίας δεν πρέπει να περιοριστεί μόνο σε θεσμικά και ζητήματα καθεστώτος.

Η επενδυτική διπλωματία πρέπει να καταστεί ένας από τους πυλώνες του έργου του Γραφείου. Το κεφάλαιο δεν έρχεται βάσει πολιτικών διακηρύξεων. Έρχεται εκεί όπου υπάρχουν πληροφορίες, επαφές, νομική προβλεψιμότητα και άνθρωποι ικανοί να συνδέσουν ένα συγκεκριμένο έργο με έναν συγκεκριμένο επενδυτή.

Η Σερβική Δημοκρατία πρέπει να εντοπίζει συστηματικά τις αγορές και τους τομείς στους οποίους διαθέτει συγκριτικά πλεονεκτήματα, από την ενέργεια, τη γεωργία και τη βιομηχανία τροφίμων έως τον τουρισμό, τις υποδομές, τη βιομηχανία ξύλου και τις νέες τεχνολογίες.

Η διεθνής μας παρουσία πρέπει να έχει μετρήσιμα οικονομικά αποτελέσματα. Το κεφάλαιο δεν ακολουθεί πολιτικά συνθήματα, αλλά τη σοβαρότητα. Και η σοβαρότητα στις διεθνείς σχέσεις αποδεικνύεται με την παρουσία, τη γνώση, τη φήμη και την ικανότητα να εξηγήσεις το συμφέρον σου προτού κάποιος άλλος το μεταφράσει προς όφελός του.

Εξίσου σημαντική είναι η πολιτιστική διπλωματία.

Ένας λαός που επιτρέπει στους άλλους να τον ορίζουν διαρκώς χάνει σταδιακά την ικανότητα να καθορίζει ο ίδιος τη θέση του στον κόσμο. Η Σερβική Δημοκρατία διαθέτει τη δική της πολιτιστική, ιστορική και θεσμική πραγματικότητα, η οποία πρέπει να παρουσιάζεται χωρίς συμπλέγματα και χωρίς την ανάγκη να εξηγείται σε οποιονδήποτε η ύπαρξή της ως πολιτική ανωμαλία.

Τα πανεπιστήμια, οι πολιτιστικοί φορείς, οι καλλιτέχνες, οι επιστήμονες, η ιστορική κληρονομιά και η σύγχρονη δημιουργία αποτελούν μέρος της διεθνούς ταυτότητας της Σερβικής Δημοκρατίας, εξίσου με τους πολιτικούς θεσμούς.

Ο πολιτισμός είναι συχνά μια πιο σιωπηλή μορφή πολιτικής, όμως οι επιπτώσεις του διαρκούν περισσότερο από πολλές επίσημες ανακοινώσεις. Όποιος παραχωρεί σε άλλους την αφήγηση για τον εαυτό του, με τον χρόνο παραχωρεί και τη θέση που του ανήκει στον κόσμο.

Ιδιαίτερη θέση έχει η διασπορά.

Για δεκαετίες αντιμετωπίζαμε τη διασπορά πρωτίστως συναισθηματικά. Ήρθε η ώρα να αρχίσουμε να την αντιμετωπίζουμε στρατηγικά. Οι άνθρωποι που κατάγονται από τη Σερβική Δημοκρατία και ζουν στην Ευρώπη, τη Βόρεια Αμερική, την Αυστραλία και σε άλλα μέρη του κόσμου δεν είναι μόνο θεματοφύλακες οικογενειακών δεσμών. Μεταξύ τους υπάρχουν επιχειρηματίες, καθηγητές, γιατροί, μηχανικοί, ειδικοί, άνθρωποι με πολιτικές και κοινωνικές διασυνδέσεις. Ένα σοβαρό κράτος δεν αφήνει ένα τέτοιο δυναμικό στην τύχη.

Χρειαζόμαστε ένα δίκτυο γνώσης, κεφαλαίου, επαφών και εμπιστοσύνης που θα συνδέει τη διασπορά με τους θεσμούς της Σερβικής Δημοκρατίας. Όχι περιστασιακά και εθιμοτυπικά, αλλά μόνιμα και οργανωμένα.

Όλα αυτά απαιτούν αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη διεθνή πολιτική. Ο κόσμος δεν είναι ένας χώρος όπου επιβιώνουν εκείνοι που έχουν τα καλύτερα επιχειρήματα, εάν κανείς δεν τους ακούει. Οι διεθνείς σχέσεις δεν είναι σεμινάριο πολιτικής θεωρίας. Τα συμφέροντα διατυπώνονται, οι συμμαχίες οικοδομούνται, η φήμη δημιουργείται, οι επαφές διατηρούνται και ο πολιτικός χώρος που δεν καταλαμβάνεις ο ίδιος καταλαμβάνεται πολύ γρήγορα από κάποιον άλλο.

Στον κόσμο δεν ακούγεται πάντα εκείνος που έχει δίκιο. Ακούγεται εκείνος που είναι παρών, προετοιμασμένος και ικανός να μετατρέψει το δίκαιο σε πολιτικό επιχείρημα.

Η Σερβική Δημοκρατία πρέπει να ενεργήσει έχοντας πλήρη επίγνωση αυτής της πραγματικότητας.

Το Γραφείο Διεθνούς Συνεργασίας, επομένως, δεν είναι θεσμός εναντίον οποιουδήποτε. Είναι θεσμός για τη Σερβική Δημοκρατία. Η ύπαρξή του απορρέει από την ευθύνη απέναντι στους θεσμούς μας, τους πολίτες μας, την οικονομία μας και τη συνταγματική μας θέση.

Το καθήκον μας δεν είναι να παράγουμε ακόμη μία ερμηνεία της Σερβικής Δημοκρατίας μεταξύ πολλών. Καθήκον μας είναι να διασφαλίσουμε ότι η φωνή της Σερβικής Δημοκρατίας ακούγεται εκεί όπου λαμβάνονται αποφάσεις, διαμορφώνονται πολιτικές και δημιουργούνται αντιλήψεις που αργότερα έχουν πολύ συγκεκριμένες πολιτικές συνέπειες.

Η εποχή κατά την οποία άλλοι είχαν σχεδόν το μονοπώλιο στην εξήγηση της Σερβικής Δημοκρατίας πρέπει να τελειώσει. Όχι επειδή περιμένουμε ότι όλοι θα συμφωνήσουν μαζί μας. Αλλά επειδή δεν αποδεχόμαστε πλέον άλλοι να καθορίζουν τι είμαστε, τι επιτρέπεται να επιθυμούμε και πού τελειώνουν τα νόμιμα συμφέροντά μας.

Από τη Γερμανία και το Βέλγιο έως την Ελβετία και τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, τα σοβαρά οργανωμένα συστήματα δεν βασίζονται στην υπόθεση ότι οι ομόσπονδες ή αποκεντρωμένες μονάδες τους πρέπει να σιωπούν για ζητήματα που τις διαμορφώνουν άμεσα. Αντιθέτως, η σταθερότητα οικοδομείται όταν η εσωτερική συνταγματική πραγματικότητα αποκτά και τη δική της υπεύθυνη εξωτερική εκπροσώπηση.

Γι’ αυτό θεωρώ την ίδρυση του Γραφείου ένα υπεύθυνο και αναγκαίο πολιτειακό βήμα. Η Σερβική Δημοκρατία αναλαμβάνει μεγαλύτερη ευθύνη για τη δική της διεθνή τοποθέτηση, για τις οικονομικές της σχέσεις, τις πολιτικές της επαφές, τον πολιτισμό της και τη σχέση της με τη διασπορά της.

Έχουμε δικαίωμα στη δική μας φωνή. Έχουμε υποχρέωση να καταστήσουμε αυτή τη φωνή σοβαρή, καταρτισμένη και παρούσα.

Όποιος δεν επενδύει στη δική του φωνή, χρηματοδοτεί την ερμηνεία των δικών του συμφερόντων από άλλους. Η Σερβική Δημοκρατία δεν θα αποτελεί πλέον απλώς αντικείμενο της διεθνούς πολιτικής.

(Συγγραφέας: Ana Trišić Babić, ασκούσα καθήκοντα διευθύντριας του Γραφείου Διεθνούς Συνεργασίας της Σερβικής Δημοκρατίας)